Podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej członków organów zarządzających w spółkach kapitałowych jest art. 293 KSH (dla spółek z o.o.) oraz art. 483 KSH (dla spółek akcyjnych). Spółka może dochodzić odszkodowania od członka organu spółki lub likwidatora, jeżeli wykaże, że:

  • działanie lub zaniechanie członka organu zarządzającego spółki było sprzeczne z prawem lub postanowieniami umowy spółki (statutem) – bezprawność;
  • spółka poniosła szkodę;
  • istnieje związek przyczynowy między działaniem lub zaniechaniem członka organu spółki a powstałą szkodą.

Bezprawne zachowanie członka organu zarządzającego spółki należy oceniać przez pryzmat dochowania przez niego należytej staranności przy wykonywaniu swoich obowiązków, zgodnie z art. 293 §2 KSH (odpowiednio 483 §2 KSH).

Wątpliwości a co za tym idzie również praktyczne problemy z dochodzeniem odszkodowania od np. członków zarządu spółki kapitałowej, powoduje ustalenie, czy dla przypisania bezprawności działania lub zaniechania koniecznym jest wskazanie konkretnego przepisu prawa lub postanowienia umowy, które zostało naruszone czy też samo niedołożenie należytej staranności przy pełnieniu swojej funkcji stanowi wystarczającą podstawę do dochodzenia przez spółkę odszkodowania.

Dominująca interpretacja wyżej wspomnianych przepisów, przyjęta zarówno w doktrynie jak i w judykaturze, przemawia za przyjęciem pierwszego stanowiska. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 lutego 2006r. (V CSK 128/05) oraz w wyroku z dnia 24 września 2008r. (II CSK 118/08): Ustalenie bezprawności w rozumieniu art. 293 KSH nie może ograniczać się jedynie do ogólnikowego stwierdzenia, że działanie lub zaniechanie było sprzeczne z prawem lub umową spółki, lecz powinno wskazywać – z przytoczeniem konkretnych przepisów prawa lub postanowień umowy – na czym polegała sprzeczność zachowania członka organu spółki z oznaczonym przepisem prawa lub postanowieniem umowy.Stanowisko to znalazło rozwinięcie w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 sierpnia 2011 roku (I ACa 54/11), w którym Sąd wywiódł iż wspólnicy, chcąc zabezpieczyć spółkę przed niegospodarnością członków zarządu powinni w umowie spółki zawrzeć katalog zachowań, które będą traktowane jako niedopuszczalne. Jeśli takich postanowień nie ma a członkowi zarządu nie da się przypisać naruszenia innego przepisu prawa, członek zarządu nie może zostać skutecznie pociągnięty do odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 293 KSH.

W literaturze pojawiają się jednak opinie krytyczne w stosunku do stanowiska przyjętego przez Sąd Najwyższy oraz sądy powszechne, optujące jednocześnie za przyjęciem drugiej wersji interpretacyjnej. Wskazuje się bowiem, iż na gruncie poprzednio obowiązującego Kodeksu Handlowego (odpowiednio art. 292 oraz 474 KH) za bezprawny uznawano już sam brak należytej staranności. Artykuł 293 §2 KH stanowił bowiem: Członek władz spółki oraz likwidator powinien przy wykonywaniu swoich obowiązków dokładać staranności sumiennego kupca i odpowiada wobec spółki za szkodę spowodowaną brakiem takiej staranności. W obowiązującym Kodeksie Spółek Handlowych zrezygnowano z końcowego sformułowania tego przepisu, jednakże w uzasadnieniu projektu stwierdzono, że zamiana brzmienia przepisu nie ma wpływu na dotychczasowe zasady odpowiedzialności cywilnoprawnej uczestników spółki oraz członków organów spółki i likwidatorów.

Na uzasadnienie odmiennej niż przyjął to Sąd Najwyższy interpretacji przepisów KSH, przytacza się również argumenty,zgodnie z którymi niedochowanie przez członka zarządu należytej staranności jest przejawem niewykonania zobowiązania. Obowiązek starannego działania jest bowiem wpisany w kodeksowe kompetencje organów spółki i jest tym samym podstawowym elementem stosunku łączącego członka zarządu ze spółką.

Zachowanie członka organu spółki kapitałowej należy każdorazowo odnieść do wzorca „starannego zarządcy”, który przestrzega przepisów obowiązującego prawa, postanowień umowy oraz ogólnych zasad dobrego gospodarowania mieniem spółki. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 5 listopada 1998 roku (I ACa 322/98) uznał, że staranność sumiennego kupca powinna uwzględniać przewidywanie skutków założonych działań, podejmowanie dostępnych środków faktycznych lub prawnych w celu wywiązywania się ze zobowiązania, wykazywanie zapobiegliwości, sumienności, ostrożności i dbałości dla osiągnięcia rezultatu zgodnego z interesami spółki.

Choć wydaje się zatem, że dominująca interpretacja przepisów o odpowiedzialności odszkodowawczej członków organów spółek kapitałowych, zostanie w najbliższym czasie utrzymana, szczególnie w orzecznictwie sądów powszechnych, to pojawiają się krytyczne głosy poparte mocnymi argumentami, przemawiającymi za odejściem od restrykcyjnego stanowiska Sądu Najwyższego. Można zatem spodziewać się (choć może nie w najbliższym czasie) rewizji dotychczas prezentowanego stanowiska, opowiadającego się za możliwością przypisania bezprawności działania (lub zaniechania) członków organów zarządzających tylko w wypadku naruszenia konkretnych przepisów prawa lub postanowień umowy ocenianego w świetle wzorca „starannego zarządcy”.